Bağlama Alırken Nelere Dikkat Edilmeli? (Kapsamlı Rehber)

Bağlama (saz) öğrenmeye karar vermek, Anadolu müziğinin o derin okyanusuna ilk adımı atmak demektir. Bu yolculuğun başında, hevesinizi kursağınızda bırakabilecek en büyük engellerden biri genellikle yanlış enstrüman seçimidir. “Bağlama alırken nelere dikkat edilmeli?” sorusu, sadece maddi olarak zarar etmemeniz için değil, müzik yolculuğunuzun devamlılığı için de hayati öneme sahiptir.

Bir müzik eğitimcisi ve müzisyen olarak tecrübem şu ki: Büyük bir hevesle başlayıp kısa sürede müziği bırakan insanların büyük çoğunluğu yeteneksiz oldukları için değil, kötü ve çalımı zor (sağır) enstrümanlarla mücadele etmekten yoruldukları için bırakırlar.

Bu rehberde, bir müzik mağazasına girdiğinizde nelere bakmanız gerektiğini veya bir luthier’e (saz yapımcısı) enstrüman yaptırmak istediğinizi söylediğinizde neleri önceden bilmeniz ve konuşmanız gerektiğini, teknik terimlere boğulmadan ama en ince detayına kadar birlikte inceleyeceğiz.

1. Bağlamanın Kalbi: Ağaç Seçimi ve Tekne Yapısı

Bağlama alırken karşılaşılan ilk soru genellikle şudur: “Dut mu daha iyi, ardıç mı, yoksa maun mu?” Bu sorunun doğru cevabı yoktur. Kullanılan ağaç ve işçilikle ortaya çıkmış iyi enstrüman veya kötü enstrüman vardır.

Oyma Tekne mi, Yaprak Tekne mi?

Bağlamanın gövdesi (tekne), yapım tekniğine göre ikiye ayrılır:

1. Oyma Tekne: Tek parça kütükten oyularak yapılır. Genellikle dut ağacından üretilir. İşçiliği zordur, kuruma süresi yıllar alır ve maliyeti yüksektir. Profesyonel icracılar tarafından tercih edilir. Ancak çatlama riski, yaprak teknelere göre daha fazladır. Tek parça olmasından dolayı, hasar aldığında tamir edilme imkanı yaprak teknelere nazaran daha uğraştırıcıdır.
2. Yaprak Tekne: Ağaç dilimlerinin (yaprakların) bir kalıp üzerine yan yana yapıştırılmasıyla oluşturulur. Ardıç, maun, ceviz ve kelebek gibi ağaçlar sıkça kullanılır. Günümüzde bağlamaların %80’i yaprak teknedir.

Hangi Ağaç Ne Karakterde Ses Verir?

• Dut: Bağlamanın geleneksel ağacıdır. Zamanla rengi kararır, kurudukça sesi güzelleşir, tınısı oturur. Parlak ve gür bir sesi vardır.
• Ardıç: Hem görsel olarak (hareli yapısı) çok şıktır hem de sesi oldukça toktur. Sert bir ağaç olduğu için sesi net yansıtır. Profesyonel yaprak teknelerde en çok tercih edilen ağaçlardan biridir.
• Maun: Daha yumuşak ve bas karakterli bir tınısı vardır. Maun ağacının en büyük avantajı stabil olmasıdır; kolay kolay şekil değiştirmez. Bu yüzden başlangıç seviyesi için en ideal ve dayanıklı seçeneklerden biridir.
• Kelebek ve Ceviz: Ortalama bir tını aralığı sunar, fiyat/performans ürünlerinde sıkça görülür.

Şahsi görüşüm: Eğer ilk bağlamanızı alıyorsanız, “İlla oyma dut olacak” diye bütçenizi zorlamayın veya kalitesiz bir oyma tekne bağlama almayın. İyi işçilikli bir Maun veya Ardıç yaprak bağlama, kötü işçilikli bir oyma duttan çok daha iyi sonuç verir. Aynı ağaçtan (örneğin oyma dut veya yaprak kestane) yapılmış iki saz birbirinden bambaşka karakterde ses verebilir. Aynı usta tarafından, aynı özenle ve teknikle birebir aynı yapılmış olsa dahi birbirine hiç benzemeyen seslere sahip olabilirler.

2. En Kritik Kontrol: Sap (Klavye) ve Tesviye

Bir bağlamayı “çalgı” yapan şey ağacı değil, tesviyesidir. Tesviye, bağlama sapının dümdüz olması ve perdelerin (fretlerin) kusursuz bir hizada dizilmesi işlemidir.

Sap Atması Nasıl Anlaşılır?

Bağlamanın sapı, tellerin gerilimine dayanamayıp zamanla öne doğru eğilebilir (sap atması). Bunu anlamak için şu yöntemi uygulayın:

Bağlamayı düzgün bir şekilde akort ettikten sonra perdelere tek tek basın. Seste anormallik var mı yok mu iyice kontrol edin. Amacımız en iyi sesi elde etmek olduğuna göre enstrümanı çalmadan bunu anlayamayız. Tel mesafesi, sesteki anormallikler vs. sadece icra sırasında anlaşılabilir. Çoğu zaman işçilikte ki hataları gözünüzle anlayamazsınız. Burgulara en yakın perdeler ve göğse en yakın perdeleri özellikle kontrol edin. Cızlama ve çarpmalar en çok bu bölgelerde yaşanır. Alt, orta ve üst tellerde perdeleri tek tek basın. Acele etmeyin ve iyi bir enstrüman almak istiyorsanız vaktinizi verimli kullanmanızı tavsiye ederim.

3. Çalım Rahatlığı: Tel Yüksekliği

Genellikle müziğe yeni başlayanların parmak uçlarında acıma ve su toplaması yaşaması normaldir; ancak kanaması veya dayanılmaz acı vermesi normal değildir. Bu genellikle tel yüksekliğinin fazla olmasından kaynaklanır.

Teller klavyeden (sap yüzeyinden) çok yüksekteyse, sesi çıkarmak için tele çok sert basmanız gerekir. Bu da parmaklarınızı çabuk yorar ve bağlamadan soğutur. Teller çok alçaksa da ses “cızlar”. Tel mesafesinin ideal bir dengede olması gerekir. Çoğu zaman alt eşik düşürülerek veya yükseltilerek bu durum manipüle etmeye çalışılır. Özellikle bu durumda dikkatli olmanızı tavsiye ederim.

Üst Eşik Kontrolü: Sapın en ucundaki perdelerle burgular arasındaki parçadır.

Alt Eşik Kontrolü: Teknenin üzerindeki köprüdür. Burası çok yüksekse zımparalanarak düşürülebilir, ancak çok alçaksa tel tekneye değer.

Bağlamayı elinize aldığınızda parmaklarınız klavye üzerinde “kayıyor” gibi hissetmeli, tabiri caizse tellerle güreşmemelisiniz. Buna “rahat” veya “yumuşak” çalımlı denir. Bazen öyle bağlamalara denk geliyorum ki çalım sırasında fazladan efor harcamak gerekiyor. Bu durum da çalım zorluklarına ve çalım zevkinin azalmasına yol açıyor.

4. Burgular (Kulaklar) ve Akort Tutma Problemi

Ben dahil bağlama çalanların en büyük çilesi akort kaçıran veya hassas dönmeyen burgulardır. Akort çekmek için çile çektiğiniz veya icraya başladıktan sonra akort kaçıran bir enstrüman, motivasyonunuzu yerle bir eder.

• Ahşap Burgular: Gelenekseldir (Pelesenk, abanoz vs.). Estetik durur ancak mevsim geçişlerinde (sıcak-soğuk) genleşip sıkışabilir veya gevşeyebilir. Kaliteli bir işçilik yoksa kullanımı zordur.
• Mekanik (Gitar) Burgular: Estetik olarak tartışmalı olsa da kullanım kolaylığı açısından yeni başlayanlar için hayat kurtarıcıdır. Akordu çok daha hassas yapmanızı sağlar ve kolay kolay kaçırmaz.

Eğer ahşap burgulu bir bağlama alacaksanız, burguları çevirirken “tık tık” diye atlamadığından ve bıraktığınız yerde sabit kaldığından emin olun.

5. Nereden Alınmalı? (İnternet mi, Müzik Evi mi?)

1. Luthier (Yapımcı) Atölyesi: Eğer bir ustayla anlaşıp bağlama yaptırmak istiyorsanız biraz bunun üzerine konuşalım. Bir enstrüman yapımcısının sosyal medya hesabından gördüğünüz ve dinlediğiniz bağlamayı ustaya gösterip aynısından istiyorum dediniz, fiyat konusunda vs. anlaştınız ve usta aynı tür ağaçtan, aynı görüntüye sahip bağlamayı belirli bir vakit içerisinde yaptı. Sizin umduğunuz şekilde bir bağlama ortaya çıkmayabilir. Görüntü aynı ancak bambaşka ses rengine sahip bir bağlama ortaya çıkabilir.
2. Müzik Evleri / Mağazalar: Çeşit fazladır, deneme şansınız vardır. Mutlaka bağlamadan anlayan bir tanıdıkla gitmeniz önerilir.
3. İnternet Siteleri: En riskli yöntemdir. Her tür internet alışverişinde yaşanabileceği gibi fotoğraftaki ürün ile gelen ürün farklı olabilir.

Bu konuda önceliğinizin, alacağınız bağlamayı bizzat kendi gözünüzle görüp, çalma fırsatına sahip olmanız olması gerekir. Gerekirse bulunduğunuz şehirdeki müzik mağazalarını tek tek gezin. Girdiğiniz mağazalarda birden fazla bağlamayı deneyip kıyaslayın. İkinci el sitelerine mutlaka bakın. Çoğu zaman gerçekten çok uygun fiyatla çok kaliteli bağlamalara sahip olabilirsiniz. Yanında verilen kılıf, tel ya da tezene gibi ayrıntılara ikinci el alışverişte çok takılmayın. Verdiğiniz paraya göre aldığınız enstrüman gerçekten kârlıysa müzik mağazasına gidip kılıf, tel takımı ve tezene almak çocuk oyuncağı olur.

6. Bütçe: Ne Kadar Harcamalıyım?

Burada net bir rakam vermek yanıltıcı olur. Kötü bir bağlamaya çok para verebilirsiniz ya da iyi bir bağlamayı çok makul bir fiyata alabilirsiniz. Temel amacımız iyi bağlamayı kötü bağlamadan ayırt etmek olmalı.

Sonuç: Doğru Bağlama Sizi Motive Eder

Özetlemek gerekirse; bağlama alırken mağaza/marka bilinirliğinden, yapımcıdan veya ağacın türünden çok sonuca odaklanın.

• Tınısı, gürlüğü nasıl?
• Perdelerde cızlama veya başka bir anormallik var mı?
• Tel mesafesi parmakları acıtmayacak ve ses kalitesini bozmayacak kadar dengeli mi?
• Rahat akort ediliyor mu ve akort kaçırıyor mu?

Bu dört temel soru sonucunda içinize sinen bir bağlama, ister dut olsun ister maun, ister oyma olsun ister yaprak, sizin için en iyi bağlamadır.

Unutmayın, enstrüman müzisyenin sesidir. Sesiniz ne kadar berrak olursa, kendinizi o kadar iyi ifade edersiniz. Eğer hala aklınızda soru işaretleri varsa veya aldığınız bağlamanın durumundan emin değilseniz, yorumlar kısmında sorabilir veya benimle iletişime geçebilirsiniz. Ayrıca bağlamanızı aldıktan sonra ihtiyacınız olacak temel bilgiler için sitemdeki [Kısa Sap mı Uzun Sap mı?] ve [Bağlama Akordu Nasıl Yapılır?] yazılarına göz atmayı unutmayın.