Bağlama Akordu Nasıl Yapılır? Kısa ve Uzun Sap İçin (Harfli ve Notalı) Pratik Rehber
Bağlama çalmaya yeni başlayanların en büyük kâbusu, akort yapmaktır. Telleri koparma korkusu, hangi harfin hangi notaya denk geldiğini bilememek ve doğru sesi bulamamak hevesinizi kırabilir. Ancak endişelenmeyin; bağlama akordu nasıl yapılır sorusunun cevabının, doğru mantığı kavradığınızda sandığınızdan çok daha basit olduğunu sizlere göstereceğim.
Bu rehberde, hem Kısa Sap hem de Uzun Sap bağlama için en doğru akort seslerini, tuner (akort) cihazlarındaki harf karşılıklarını ve püf noktalarını adım adım anlatacağım.
1. Akort Neden Bozulur ve Neden Önemlidir?
Bağlama, doğası gereği burgulu (kulaklı) bir yapıda olduğu için ısı değişiminden, nemden veya sadece çalarken tellere uygulanan baskıdan dolayı akort kaçırabilir.
Akordu bozuk bir enstrümanla çalışmak, sadece kötü ses duymanıza neden olmaz; aynı zamanda müzik kulağınızın yanlış gelişmesine yol açar. Önceki yazımızda bahsettiğimiz Türk Müziği Makamları ve ana seslerin yanı sıra Türk Müziği’ne özgü koma seslerini doğru duyabilmeniz için, temel akordunuzun kusursuz olması şarttır.
2. Akort İçin Gerekli Araçlar: Harfler Ne Anlama Geliyor?
Günümüzde akort yapmak için pahalı cihazlara ihtiyacınız yok. Akıllı telefonunuza indireceğiniz herhangi bir “Tuner” (Akort Cihazı) uygulaması işinizi görecektir. Uygulamalar kendi içerisinde hassasiyet farkı taşısada aşağı yukarı hepsi iş görür. Ancak bu uygulamalar genellikle evrensel müzik dili olan Batı notasyonunu (Harf Sistemi) kullanır.
Önemli Bir Ayrım (Transpoze): Bağlama ‘göçürmeli’ (transpoze) bir enstrümandır. Yani nota kağıdında ‘La’ olarak okuduğumuz sesi, bağlamanın karar sesine göre akort cihazında farklı bir harf (A, B, C gibi) olarak görebiliriz. Bu yüzden cihazda gördüğünüz harf ile nota isminin her zaman birebir tutmayabileceğini unutmayın.
Önce bu dili çözelim:
| Harf Kodu | Nota Karşılığı |
| A | La |
| B | Si |
| C | Do |
| D | Re |
| E | Mi |
| F | Fa |
| G | Sol |
3. Kısa Sap Bağlama Akordu (Bağlama Düzeni)
Eğer Kısa Sap Bağlama kullanıyorsanız (genellikle 19 perde), en yaygın kullanılan düzen **”Bağlama Düzeni”**dir.
Standart bir kısa sap bağlama için en ideal ve tel gerginliğini riske atmayan akort düzeni şöyledir:
Kısa Sap (Bağlama Düzeni) Akort Tablosu
| Tel Grubu | Nota İsmi | Tuner (Cihaz) Harfi |
| Alt Teller | RE | D |
| Orta Teller | SOL | G |
| Üst Teller | LA | A |
4. Uzun Sap Bağlama Akordu (Bozuk / Kara Düzen)
Geleneksel Uzun Sap Bağlama icrasında (genellikle 23 perde), “Bozuk Düzen” veya diğer adıyla “Kara Düzen” kullanılır. Aşık Veysel ve Neşet Ertaş tavırlarının temeli bu düzendir.
Uzun sapta akort mantığı kısa saptan farklıdır; alt teller değil, orta veya üst teller karar sesi olarak işlev görebilir. En sık kullanılan bozuk / kara düzen akordu şöyledir:
Uzun Sap Bozuk Düzen Tel Tablosu
| Tel Grubu | Nota İsmi | Nota Harfi |
| Alt Teller | LA | A |
| Orta Teller | RE | D |
| Üst Teller | SOL | G |
Bağlamada telleri herhangi bir perdeye basmadan boş tınlattığınızda alt teli La (A), orta teli Re (D), üst teli Sol (G) olarak kabul ederiz. Ancak akort çekerken bağlamanın tekne boyuna, türüne veya bir soliste eşlik ediliyorsa ses aralığına göre akordu değiştirebiliriz.
40 Tekne Uzun Sap Bağlama İçin Örnek Bozuk Düzen Si Karar Akort Tablosu
| Tel Grubu | Nota İsmi | Tuner (Cihaz) Harfi |
| Alt Teller | Sİ | B |
| Orta Teller | Mİ | E |
| Üst Teller | LA | A |
40 tekne boyuna yakın bağlamalar için Si akort genelde bağlamanızın rahat kaldıracağı akorttur. Daha pes bir akort çekerseniz tellerin salıklaştığını ve sesin bozulduğunu fark edeceksiniz. Tekne boyu büyüdükçe akort genelde pesleşmek zorunda kalır.
43 Tekne Uzun Sap Bağlama İçin Örnek Bozuk Düzen Sol# (Sol Diyez) Karar Akort Tablosu
| Tel Grubu | Nota İsmi | Tuner (Cihaz) Harfi |
| Alt Teller | SOL# | G# |
| Orta Teller | DO# | C# |
| Üst Teller | FA# | F# |
5. Adım Adım Akort Nasıl Yapılır?
Akort yaparken aceleci davranmak tel kopmasına neden olabilir. İşte güvenli yöntem:
- Uygulamayı Açın: Telefonunuzdaki Tuner uygulamasını sessiz bir ortamda açın.
- Alt Telden Başlayın: Alt tele boş vurun (perdeye basmadan).
- İbreyi Kontrol Edin:
- İbre hedeflenen harfin (Örn: Kısa sap için D) solunda kalıyorsa ses pestir (kalındır). Burguyu yavaşça saat yönünün tersine (sola/dışa) çevirerek teli gerin.
- İbre sağda kalıyorsa ses tizdir (incedir). Burguyu gevşetmeniz gerekir.
- Bam Tellerine Dikkat: Kullandığınız tel takımının özelliğine göre genellikle orta ve üst gruplarda (bazen alt grupta da) kalın sırma teller (bam telleri) bulunur. Bunları da yanındaki ince tellerle aynı harfe akort etmelisiniz. Ancak bam telleri, yanındaki ince telden bir oktav daha kalın tınlayacaktır.
- Kontrol Edin: Tüm telleri akort ettikten sonra, sapın gerilimi değişeceği için ilk yaptığınız tel hafifçe kayabilir. Başa dönüp ince ayar yapın.
6. Kendi Tasarladığım Bağlama Akort Asistanı (Geliştirme Aşamasında)
7. Akort Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Tel Koparma Korkusu: Burguyu milim milim çevirin. Aniden yarım tur çevirmek teli koparabilir. Teli gererken mızrap ile tele sürekli vurarak sesin değişimini dinleyin.
- Burgu Kayması: Eski bağlamalarda burgular geri atabilir (gevşeyebilir). Burguyu çevirirken aynı zamanda yuvasına doğru hafifçe bastırarak sıkıştırın.
- Burgular Pat Pat Dönüyorsa: Burgulara pudra tozu sürmek daha rahat dönmesini sağlar.
- Yeni Tel Sendromu: Bağlamanızın tellerini yeni değiştirdiyseniz, akordun sağlıklı olarak sabit kalması 1-2 gün sürebilir. Teller esneyip yerine oturana kadar sık sık akort yapmanız gerekir.
Doğru akortlanmış bir bağlama, icracının kulak gelişimini iyi yönde etkiler. Bu tüm enstrümanlar için değişmez kuraldır. Kulağınızı doğru seslerle eğitmek için her çalışmadan önce mutlaka akort kontrolü yapmayı alışkanlık haline getirin. Sorularınız için yorumlarda buluşalım.
Müzik ve sevgiyle kalın…
