Rehber Kuram ve Besteleme
Türk Müziği Makamları Rehberi: Anlamları ve Özellikleri
Türk Sanat ve Halk Müziğinde makam nedir? Koma sesler, Arel-Ezgi-Uzdilek 53 komalı sistem, çeşniler, seyir ve temel makamların analizi.
Geleneksel Türk müziğini Batı müziğinden ayıran, onu yüzlerce yıldır bu toprakların ruhunu taşıyan eşsiz bir sanat haline getiren en önemli kavram "Makam"dır. Batı müziği eğitiminden gelen birine makam anlatılırken çoğunlukla "Makam bir dizidir (gamdır)" denip geçilir; oysa bu büyük bir yanılgıdır. Bir makam, sadece yan yana dizilmiş 7-8 tane notadan ibaret değildir. Makam; o seslerin nereden başladığı, nerede nefes aldığı, hangi ara duraklarda beklediği ve nihayetinde nerede karar kıldığıyla, yani canlı bir melodik hareketle (seyir) var olan bir ruhtur. Bu rehberde koma perdelerinden çeşnilere, en temel makamlarımızın anatomisine kadar Türk müziği makam sistemini yalın ve anlaşılır bir dille keşfediyoruz.
1) 53 Koma ve 24 Perde: Türk müziğinde bir tam ses 9 küçük parçaya (komaya) bölünür. Batı'nın 12 eşit aralığı yerine 24 gayrimütesavi (eşit olmayan) perde kullanılır. 2) Dörtlü ve Beşliler (Çeşniler): Makamlar, 4 veya 5 seslik yapı taşlarının (Rast, Uşşak, Hicaz, Buselik, Kürdi vb.) birbirine eklenmesiyle kurulur. 3) Seyir: Melodinin gidiş yönüdür (Çıkıcı, İnici veya İnici-Çıkıcı). 4) Durak & Güçlü: Makamın karar verdiği ana ses (durak) ve üzerinde asma karar yapılan tansiyon sesi (güçlü) makamın kimliğidir.
Koma Nedir? Arel-Ezgi-Uzdilek (A.E.U.) 53 Komalı Ses Sistemi
Piyanoda iki bitişik beyaz tuş (örneğin Do ile Re) arasında sadece bir tane siyah tuş (Do diyez / Re bemol) vardır ve tam ses iki eşit yarım sese bölünür. Türk müziğinde ise durum çok farklıdır:
Türk müziği teorisinde (Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi), bir oktav tam 53 küçük mikro-aralığa (Holder Koması) bölünür. Bir tam ses (örneğin Do ile Re arası) tam 9 koma kabul edilir. Aralıklar şu isimleri alır:
- Tanini (9 Koma): Tam ses aralığıdır (Do – Re veya Fa – Sol).
- Bakiye (4 Koma): Küçük yarım ses (yaklaşık yarım sesten biraz dar).
- Küçük Mücenneb (5 Koma): Büyük yarım ses (Segah ve Uşşak perdesi gibi koma bemolleri).
- Büyük Mücenneb (8 Koma): Tam sesten sadece 1 koma eksik olan geniş aralık.
- Artık İkili (12-13 Koma): Hicaz makamında duyduğumuz o yakıcı, 1.5 seslik karakteristik aralık.
Makamı Dizi Olmaktan Çıkaran 3 Hayati Unsur
Bir makamı tanımak için şu üç kavrama hakim olmalısınız:
- Dizi (Ses Malzemesi): Bir dörtlü ile bir beşlinin birleşmesinden doğan 8 seslik cetveldir.
- Seyir (Melodik Hareket):
- Çıkıcı Seyir: Melodi durak (karar) sesi civarından başlar, yukarıya doğru tırmanır ve güçlü perdesinde asma karar yaptıktan sonra durağa iner (Örn: Rast, Uşşak).
- İnici Seyir: Melodi doğrudan tiz perdelerden başlar, yavaş yavaş aşağı süzülerek karar verir (Örn: Gerdaniye, Muhayyer).
- İnici-Çıkıcı Seyir: Melodi güçlü perdesi veya orta sesler civarından başlar, hem tize hem pese gezinip durağa iner (Örn: Hüseyni, Nihavend, Hicaz).
- Durak, Güçlü ve Asma Kararlar: Durak eserin bittiği evidir; Güçlü ise hikayenin ara düğüm noktasıdır. Güçlü perdesinde yapılan asma karar dinleyicide beklenti yaratır.
En Çok Karşılaşılan 5 Temel Makamın Anatomisi
| Makam | Durak (Karar) | Güçlü Perdesi | Seyir | Karakter & Tınısı |
|---|---|---|---|---|
| Rast | Rast (Sol) | Neva (Re) | Çıkıcı veya İnici-Çıkıcı | Vakur, neşeli, aydınlık, iç huzuru veren usta tını. |
| Uşşak | Dügah (La) | Neva (Re) | Çıkıcı | İçli, hüzünlü, tasavvufi ve samimi halk tınısı. Segah (1 koma bemol) taşır. |
| Hicaz | Dügah (La) | Neva (Re) | İnici-Çıkıcı | Mistik, yakıcı, dramatik. 1.5 seslik artık aralığıyla hemen tanınır. |
| Nihavend | Rast (Sol) | Neva (Re) | İnici-Çıkıcı | Batı armoni minörüne çok yakın; romantik, zarif ve çağdaş tını. |
| Hüseyni | Dügah (La) | Hüseyni (Mi) | İnici-Çıkıcı | Anadolu türkülerinin şahı; vakur, mert ve yanık halk tınısı. |
Bir Makamı Kulakla Tanıma Rehberi
Makamları ezberlemek yerine duyarak içselleştirmek için şu pratik yöntemi izleyin:
- Önce Karar Sesine Odaklanın: Çalan eserin son notasına dikkat edin. Eser bittiğinde kulağınızda kalan o nihai dinlenme sesi hangi perdedir?
- Karakteristik Koma Sesini Yakalayın: Örneğin eserde Si notasına basıldığında, ses piyanodaki Si bemol kadar pes değil de Si natürel ile Si bemol arasında içli bir tonda mı tınlıyor? Cevabınız evet ise büyük ihtimalle Uşşak veya Hüseyni makamındasınızdır.
- Artık İkili Aralığını Arayın: Eğer melodi egzotik, doğulu ve yakıcı bir sıçrama yapıyorsa kulağınız doğrudan Hicaz ailesini aramalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Gitar veya piyanoda Türk müziği makamları çalınabilir mi?
Perdesiz gitar, mikrotonal ayarlanmış klavyeler veya kanun gibi mandallı çalgılarda tüm makamlar kusursuz çalınır. Ancak standart perdeli gitar veya klasik piyanoda koma sesleri (Segah, Uşşak vb.) bulunmadığı için Nihavend, Buselik veya Kürdi gibi Batı tampereman sistemine tam oturan makamlar çalınabilirken; Rast, Uşşak, Hicaz gibi koma isteyen makamlar orijinal lezzetini kaybeder.
Makam ile Ayak (Halk Müziği) aynı şey midir?
Halk müziğinde geleneksel olarak "ayak" terimi (örneğin Kerem ayağı, Garip ayağı, Misket ayağı) kullanılır. Ayaklar, klasik Türk müziğindeki makamların halk müziği tavrı ve bağlama düzenleriyle kaynaşmış, yöresel seyir kalıplarıdır. Özünde aynı ses malzemesini ve estetiği paylaşırlar.
Yorumlar
Yorum Bırakın