Bir müzik mağazasına girdiğinizde nelere bakmanız gerektiğini veya bir luthier'e (saz yapımcısı) enstrüman yaptırmak istediğinizi söylediğinizde neleri önceden bilmeniz ve konuşmanız gerektiğini, teknik terimlere boğulmadan ama en ince detayına kadar birlikte inceleyeceğiz.
1. Bağlamanın Kalbi: Ağaç Seçimi ve Tekne Yapısı
Bağlama alırken karşılaşılan ilk soru genellikle şudur: "Dut mu daha iyi, ardıç mı, yoksa maun mu?" Bu sorunun doğru cevabı yoktur. Kullanılan ağaç ve işçilikle ortaya çıkmış iyi enstrüman veya kötü enstrüman vardır.
Oyma Tekne mi, Yaprak Tekne mi?
Bağlamanın gövdesi (tekne), yapım tekniğine göre ikiye ayrılır:
- Oyma Tekne: Tek parça ağaç kütüğünün içinin oyulmasıyla elde edilir. Gelenekseldir, çok emek ister, bu yüzden daha pahalıdır. Genellikle dut, kestane, gürgen gibi ağaçlardan yapılır.
- Yaprak Tekne: Ağacın ince dilimler (yapraklar) halinde kesilip bir kalıp üzerinde birleştirilmesiyle yapılır. Daha standart bir üretim sağlar, fiyatı daha uygundur. Maun, ardıç, paduk, venge gibi ağaçlar sıkça kullanılır.
Şahsi görüşüm: Eğer ilk bağlamanızı alıyorsanız, "İlla oyma dut olacak" diye bütçenizi zorlamayın veya kalitesiz bir oyma tekne bağlama almayın. İyi işçilikli bir Maun veya Ardıç yaprak bağlama, kötü işçilikli bir oyma duttan çok daha iyi sonuç verir. Aynı ağaçtan (örneğin oyma dut veya yaprak kestane) yapılmış iki saz birbirinden bambaşka karakterde ses verebilir. Aynı usta tarafından, aynı özenle ve teknikle birebir aynı yapılmış olsa dahi birbirine hiç benzemeyen seslere sahip olabilirler.
2. En Kritik Kontrol: Sap (Klavye) ve Tesviye
Bir bağlamayı "çalgı" yapan şey ağacı değil, tesviyesidir. Tesviye, bağlama sapının dümdüz olması ve perdelerin (fretlerin) kusursuz bir hizada dizilmesi işlemidir.
Sap Atması Nasıl Anlaşılır?
Bağlamanın sapı, tellerin gerilimine dayanamayıp zamanla öne doğru eğilebilir (sap atması). Bunu anlamak için şu yöntemi uygulayın:
Bağlamayı düzgün bir şekilde akort ettikten sonra perdelere tek tek basın. Seste anlamsız bir "cızlama", boğulma veya "çarpma" duyuyorsanız, o sapın tesviyesi bozuktur veya sap atmıştır. Gözünüzle sapı boydan boya süzerek de eğriliği fark edebilirsiniz. Eğri saplı bir bağlama alınmaz.
3. Eşik Ayarı ve Çalım Rahatlığı (Tel Mesafesi)
Üst Eşik Kontrolü: Sapın en ucundaki perdelerle burgular arasındaki parçadır.
Alt Eşik Kontrolü: Teknenin üzerindeki köprüdür. Burası çok yüksekse zımparalanarak düşürülebilir, ancak çok alçaksa tel tekneye değer.
Bağlamayı elinize aldığınızda parmaklarınız klavye üzerinde "kayıyor" gibi hissetmeli, tabiri caizse tellerle güreşmemelisiniz. Buna "rahat" veya "yumuşak" çalımlı denir. Bazen öyle bağlamalara denk geliyorum ki çalım sırasında fazladan efor harcamak gerekiyor. Bu durum da çalım zorluklarına ve çalım zevkinin azalmasına yol açıyor.
4. Burgular (Kulaklar) ve Akort Tutma Problemi
Ben dahil bağlama çalanların en büyük çilesi akort kaçıran veya hassas dönmeyen burgulardır. Akort çekmek için çile çektiğiniz veya icraya başladıktan sonra akort kaçıran bir enstrüman, motivasyonunuzu yerle bir eder.
- Ahşap Burgular: Gelenekseldir (Pelesenk, abanoz vs.). Estetik durur ancak mevsim geçişlerinde (sıcak-soğuk) genleşip sıkışabilir veya gevşeyebilir. Kaliteli bir işçilik yoksa kullanımı zordur.
- Mekanik (Gitar) Burgular: Estetik olarak tartışmalı olsa da kullanım kolaylığı açısından yeni başlayanlar için hayat kurtarıcıdır. Akordu çok daha hassas yapmanızı sağlar ve kolay kolay kaçırmaz.
5. Denemeden, Görmeden Alınır mı?
Bu konuda önceliğinizin, alacağınız bağlamayı bizzat kendi gözünüzle görüp, çalma fırsatına sahip olmanız olması gerekir. Gerekirse bulunduğunuz şehirdeki müzik mağazalarını tek tek gezin. Girdiğiniz mağazalarda birden fazla bağlamayı deneyip kıyaslayın. İkinci el sitelerine mutlaka bakın. Çoğu zaman gerçekten çok uygun fiyatla çok kaliteli bağlamalara sahip olabilirsiniz. Yanında verilen kılıf, tel ya da tezene gibi ayrıntılara ikinci el alışverişte çok takılmayın. Verdiğiniz paraya göre aldığınız enstrüman gerçekten kârlıysa müzik mağazasına gidip kılıf, tel takımı ve tezene almak çocuk oyuncağı olur.
6. Bütçe: Ne Kadar Harcamalıyım?
Burada net bir rakam vermek yanıltıcı olur. Kötü bir bağlamaya çok para verebilirsiniz ya da iyi bir bağlamayı çok makul bir fiyata alabilirsiniz. Temel amacımız iyi bağlamayı kötü bağlamadan ayırt etmek olmalı.
Sonuç: Doğru Bağlama Sizi Motive Eder
Özetlemek gerekirse; bağlama alırken mağaza/marka bilinirliğinden, yapımcıdan veya ağacın türünden çok sonuca odaklanın.
- Tınısı, gürlüğü nasıl?
- Perdelerde cızlama veya başka bir anormallik var mı?
- Tel mesafesi parmakları acıtmayacak ve ses kalitesini bozmayacak kadar dengeli mi?
- Rahat akort ediliyor mu ve akort kaçırıyor mu?
Bu dört temel soru sonucunda içinize sinen bir bağlama, ister dut olsun ister maun, ister oyma olsun ister yaprak, sizin için en iyi bağlamadır.
Unutmayın, enstrüman müzisyenin sesidir. Sesiniz ne kadar berrak olursa, kendinizi o kadar iyi ifade edersiniz.